عراق به دست آمده بود ، شورش خوارج نيز نيروهاى عراق را شديدا تضعيف كرده و پس از سه جنگ ، مردم خسته و درمانده شده بودند . روزهاى پايانى زندگى امام على عليه السّلام هر چه قدر از مردم خواسته شد تا بسيج شوند ، كمتر كسى تن به اين كار داد . « 1 » اينك پس از شهادت على عليه السّلام و نگرانى شديد مردم عراق از تسلط شام ، اميد آن مىرفت كه آنان دست به يك مقاومت جدى بزنند . آنان براى اين كار مىبايست امامى را بر مىگزيدند و همانطور كه اشاره شد چاره‌اى جز پذيرش امام نداشتند . بيعت قيس بن سعد و عبد الله بن عباس نيز تأثير بسزايى در فراهم شدن زمينه براى بيعت مردم عراق با امام فراهم كرد . به دنبال بيعت عراق ، مردم حجاز نيز با قدرى تأمل بيعت كردند . در كنار تودهء مردم ، شيعيانى نيز بودند كه در اصل اعتقاد به امامت امام مجتبى عليه السّلام داشته و به اين دليل با او بيعت كردند . در اصل گرايش مذهبى كوفه به طور غالب تشيع به معناى عدم پذيرش عثمان و تأييد دولت امام على عليه السّلام بود . آنان در طى پنج سال كه از حكومت امام گذشته بود ، تحت تأثير امام و ياران او ، علوى الرأى شده و از گرايش عثمانى متنفر بودند . مخالفت با عثمان و بدنامى وى در اين شهر از همان عصر امام على عليه السّلام تا به اندازه‌اى بود كه جرير بن عبد الله بجلى گفته بود : در شهرى كه رسما به عثمان دشنام مىدهند نخواهد ماند . « 2 » با شهادت على عليه السّلام مردم چه كسى جز امام مجتبى عليه السّلام را مىتوانستند برگزينند ؟ البته در ميان مهاجران و انصار و يا حتى قريشيان ، كسانى از صحابه در كوفه بودند و حتى شخصى چون عبد اللّه بن عباس نيز در اين زمان در كوفه حاضر بود ، اما كوچكترين ترديدى دربارهء انتخاب امام مجتبى عليه السّلام پيش نيامد و از فرد ديگر نام برده نشد . البته اين از آن روى نبود كه مردم عراق « حسن بن على را بيش از پدرش دوست مىداشتند » ، « 3 » بلكه بدان دليل بود كه چاره‌اى جز اين كار نداشتند . اين تذكر براى اين عنوان شد كه كسانى قصد آن دارند كه بگويند شرايط براى امام حسن آماده بوده و او

--> ( 1 ) . نك : شرح نهج البلاغه ، ابن ابى الحديد ، ج 10 ، ص 67 ( 2 ) . مختصر تاريخ دمشق ج 6 ص 30 ، ج 7 ص 282 . ( 3 ) . ترجمة الامام الحسن عليه السّلام ابن عساكر ، ص 171